Is AI écht je nieuwe psycholoog?

23.000+ lezers blijven up-to-date over artificial intelligence door 'Trending in Tech' te lezen.

Een nieuwe editie van Trending in Tech. Dé Nederlandse nieuwsbrief over de impact van artificial intelligence op mens, werk, bedrijf en samenleving.

AI-software als psycholoog, mental coach, gesprekspartner of luisterend oor. Het is ontzettend populair.

Ik heb er al vaker over geschreven, maar sinds er op TV een paar keer over deze ontwikkeling is gesproken, krijg ik voortdurend vragen van bekenden, publiek in de zaal en journalisten. Dus ik dacht: ik schrijf het allemaal op, genuanceerd, helder, en hopelijk zet dit ons allemaal aan het denken!

Benieuwd wat jullie denken – reageer vooral!

met hartelijke groet, Jarno

• Doorsturen aan een vriend of collega? Graag.

• Ik zou graag met je connecten op Linkedin.

• Ik heb inmiddels met veel plezier vele honderden, hoog beoordeelde, presentaties gegeven over AI. Meer weten? Check hier.

Dertig weken. Zó lang moet je in Nederland wachten op een intakegesprek bij een psycholoog. Dertig weken, ..ontzettend lang wanneer je de behoefte hebt om met iemand te praten over emotionele moeilijkheden.

In Nederland is dat de realiteit. In het buitenland is er vaak helemaal geen hulp beschikbaar, of is die hulp duur. En dan zijn er nog de onzichtbare drempels: schaamte, het taboe op therapie, het idee dat je pas hulp mag vragen als je “echt iets mankeert”.

AI als mental coach

Juist op die punten biedt AI uitkomst. AI is op elk moment van de dag beschikbaar, oordeelt niet, is geduldig en vraagt geen tarief per sessie. Voor veel mensen die ChatGPT of andere Chatbot apps gebruiken voor persoonlijke gesprekken, voelt het als een verademing. Het is een eerste luisterend oor, een plek om gedachten te ordenen, inzichten op te doen, en – laten we eerlijk zijn – gewoon even alles eruit te gooien zonder sociale consequenties.

Ik heb het zelf getest. Serieus. Ik voerde ChatGPT notities over mezelf, anonimiseerde alle gegevens, gebruikte een ‘tijdelijke chat’ en schreef het zogenaamd als karakterbeschrijving voor een toneelstuk. Na afloop verwijderde ik de chat, zodat het nergens naar mij te herleiden was.

En dan lees je een antwoord terug dat je raakt. Een spiegel, zwart-op-wit. Dat heeft iets. Alsof het licht even schijnt vanuit een ander perspectief. Of je leest zaken die je in je hoofd wel weet, maar die nu ineens tastbaar zijn, zwart-op-wit.

AI als mentale coach kan dus écht waardevol zijn. Voor mensen die wachten op hulp of het volgende gesprek. Voor mensen die zich schamen voor een gebeurtenis of voor hun klacht. Voor mensen die op hun werk tegen lastige situaties aanlopen, zoals spanningen met collega’s of twijfels over hun functioneren. Of simpelweg voor wie op zondagavond piekert en nergens terechtkan.

AI is geen psycholoog

Maar dan nu het andere geluid.

Want hoe waardevol die AI-coach ook kan zijn: het is géén psycholoog. En dat is niet zomaar een nuance, maar een fundamenteel verschil.

Een psycholoog doet namelijk veel dingen die geen enkel algoritme kan.

Een psycholoog zit bijvoorbeeld tegenover je, ziet wie jij bent, kijkt hoe je kijkt, voelt je aan. Die zegt niets als het beter is om even te zwijgen. Die laat vertrouwen groeien, verbindt, confronteert, spiegelt, provoceert soms zachtjes wanneer nodig. Die voelt waar jij bent in je proces en begeleidt je in het ervaren van je emoties.

Een psycholoog weegt af: is dit het moment? Past deze interventie bij jou? Een psycholoog let op verbale, non-verbale en energetische ques, op basis waarvan de volgende stap in het contact bepaald wordt.

Een AI kent die afweging niet. Het zegt wat het weet, maar weet niet wat jij nodig hebt – of wat jij überhaupt kunt dragen. Het brengt een groot risico met zich mee dat kwetsbare mensen zomaar van alles op hun bord krijgen geslingerd.

Therapie

Een goed therapeutisch gesprek draait niet alleen om inzichten. Het gaat ook over voelen. Over vertrouwen dat langzaam ontstaat. Over leren wat jouw patronen zijn in contact met de ander.

De kern is dat veel van de psychische klachten voortkomen uit beschadigingen in het contact met andere mensen – zoals ouders, familieleden, leeftijdsgenoten of partners.

Het helende effect van therapie en het daadwerkelijke herstel liggen juist in de werkelijke verbinding met een echt medemens van vlees en bloed: iemand die mee-ervaart wanneer nodig, beschikbaar is, begripvol, en werkelijk betrokken.

Het aangaan van een relatie met een menselijke psycholoog is dan ook de corrigerende ervaring en de heling op zichzelf.

Vriend

En: AI zal je zelden of nooit écht uitdagen. Het is als een vriend die altijd met je meepraat. “Je hebt gelijk,” zegt het systeem. “Wat naar voor je.” Maar therapie draait niet alleen om erkenning. Het draait ook om groei. En groei vraagt soms om frictie, om emotionele reflectie, om het aangaan van dat wat ongemakkelijk voelt. Het vraagt om het oefenen van nieuw gedrag – samen, in contact, in het hier en nu, met een ander mens. Dat kan AI niet.

Daarom is het belangrijk dat we het beestje bij de naam noemen. Een AI is geen therapeut. Het is een lichtgewicht coach, een hulpmiddel, een vriend, een buddy, een sparringpartner – in het beste geval een slimme spiegel.

[[Autoriteit Persoonsgegevens is veel stelliger. Het gebruik van dit soort chatbots is schadelijk omdat ze onjuiste informatie geven en verslavend zijn. ]]

Verdienmodel

En dan sta ik nog niet eens uitgebreid stil bij het risico dat je persoonlijke data bij een commerciële partij terechtkomt met winstoogmerk. Dat je gegevens worden verkocht of gekoppeld.

En dat het risico bestaat dat je digitale therapie op dinsdag nog gratis is, en je er op woensdag flink voor moet betalen. Of als de dienst van de ene op de andere dag offline gaat. Of dat je ‘vriend’ opeens van karakter verandert door een software update.

Conclusie

Zodra we gaan zeggen dat AI een psycholoog is, reduceren we een ongelooflijk rijk vakgebied tot een chatbot. En reduceren we onszelf als mensen tot ‘wezens die met woorden informatie uitwisselen’. Dat is slechts een klein gedeelte van onze puzzel. Heel veel van wat we ervaren, is maar moeilijk in woorden te vatten.

Daarom pleit ik voor nuance. Laat AI een rol spelen in onze mentale ondersteuning. Psycho-educatie. Laat AI drempels verlagen, wachttijden overbruggen, mensen in verre uithoeken helpen waar anders geen hulp is. Laat het een digitaal luisterend oor zijn voor wie het even nodig heeft. Voor wie op dat moment nergens anders terechtkan met zijn of haar verhaal, emoties, ideeën, frustraties, enzovoort.

Maar laten we voorkomen dat we het gaan ervaren en gebruiken als iets “meer”.

Want uiteindelijk doen we onszelf daarmee als mens tekort, door verbinding en emotionele processen te reduceren tot letters op een scherm.

Bij de opkomst van sociale media hebben we gezien wat het voor ons als mens en onze samenleving betekent om onze communicatie te digitaliseren.

Dit is een extra nieuwe grote stap in deze ontwikkeling. Een nieuwe entiteit. De scheidslijn tussen mens en machine is verdwenen.

Heb dus oog voor de nadelen. Want voor je het weet, zijn we iets kwijt wat ongelooflijk waardevol bleek te zijn.

Communicatie via sociale media hebben ons immers ook niet bepaald dichter bij elkaar en bij onszelf gebracht. Dit is de volgende stap.

Met hartelijke groet,
Jarno

P.S. Mocht je je afvragen: wat weet jij als technologie-expert hier nou van?

Ik ben in de jaren negentig opgeleid als therapeut. En ik heb ongelooflijk veel tijd, aandacht, energie besteed aan mijn persoonlijke ontwikkeling. En ik leef al 23 jaar samen met een psycholoog, waar we het regelmatig over dit onder werp hebben.

Wil je meer weten over deze ontwikkeling? Wil je bij een evenement inspiratie, energie, een gezond kritische blik en je publiek op het puntje van hun stoel? Bekijk dan mijn Presentatie over AI